Nowoczesne leczenie choroby otyłościowej. Dlaczego najlepsze efekty daje zespół specjalistów

Otyłość to choroba przewlekła

Choroba otyłościowa nie jest problemem estetycznym ani wynikiem „braku silnej woli”. To złożona, przewlekła choroba, w której powstawaniu biorą udział czynniki genetyczne, hormonalne, metaboliczne, psychologiczne i środowiskowe. Polskie Towarzystwo Leczenia Otyłości w zaleceniach z 2024 roku podkreśla, że wymaga ona długoterminowego, skoordynowanego i interdyscyplinarnego leczenia (Mamcarz i wsp., Lekarz POZ 2025).

Wiele osób z otyłością ma za sobą kolejne diety i powtarzający się efekt jojo. Nie wynika to z braku motywacji. Po utracie masy ciała organizm uruchamia mechanizmy, które zwiększają apetyt i sprzyjają ponownemu przybieraniu na wadze. Dlatego skuteczne
leczenie musi obejmować jednocześnie biologię, zachowania, emocje i aktywność fizyczną.

W praktyce oznacza to pracę zespołu, w którym każdy specjalista odpowiada za inny obszar leczenia: lekarz, psycholog, dietetyk i fizjoterapeuta. Poniżej opisujemy rolę każdego z nich oraz to, co na ten temat mówią wyniki badań naukowych.

Lekarz: diagnostyka, farmakoterapia i kwalifikacja do leczenia operacyjnego

Lekarz ocenia stopień otyłości oraz jej powikłania, takie jak nadciśnienie tętnicze, cukrzyca typu 2, zaburzenia lipidowe, stłuszczenie wątroby, obturacyjny bezdech senny czy choroba zwyrodnieniowa stawów. Na tej podstawie ustala plan leczenia i koordynuje pracę zespołu.

Farmakoterapia. Najnowsze leki z grupy agonistów receptora GLP-1 (np. semaglutyd) oraz podwójnych agonistów GIP/GLP-1 (tirzepatyd) działają jak naturalne hormony sytości: zmniejszają apetyt i przyspieszają uczucie najedzenia.

• W badaniu STEP 1 (1961 uczestników) semaglutyd stosowany razem z interwencją dotyczącą stylu życia zmniejszył masę ciała średnio o 14,9% w ciągu 68 tygodni, wobec 2,4% w grupie placebo (Wilding i wsp., NEJM 2021).
• W badaniu SURMOUNT-1 (2539 uczestników) tirzepatyd w najwyższej dawce zmniejszył masę ciała średnio o 20,9% w ciągu 72 tygodni (Jastreboff i wsp., NEJM 2022).
• W badaniu SELECT (ponad 17 tysięcy osób z nadwagą lub otyłością i chorobą sercowonaczyniową) semaglutyd zmniejszył ryzyko zawału serca, udaru mózgu i zgonu sercowo-naczyniowego o 20% (ACC).

Chirurgia bariatryczna i metaboliczna. U osób z otyłością olbrzymią lub z ciężkimi powikłaniami leczenie operacyjne pozostaje najskuteczniejszą metodą. Metaanaliza obejmująca 174 772 osoby wykazała, że wiąże się ono ze zmniejszeniem śmiertelności ookoło 49% i wydłużeniem życia średnio o 6,1 roku w porównaniu z leczeniem zachowawczym (Syn i wsp., Lancet 2021).

Ograniczenia. Leki działają tak długo, jak długo są przyjmowane. W przedłużeniu badania STEP 1 uczestnicy, którzy zakończyli leczenie semaglutydem, w ciągu roku odzyskali około dwie trzecie utraconej masy ciała, a korzystne zmiany metaboliczne w dużej mierze się cofnęły (Wilding i wsp., 2022). Farmakoterapia i chirurgia są więc skuteczne, ale nie zastępują trwałej zmiany nawyków – i w tym miejscu kluczowa staje się rola pozostałych członków zespołu.

Psycholog: kluczowa rola w utrzymaniu efektów leczenia

Redukcja masy ciała to pierwszy etap leczenia. Drugim, często trudniejszym, jest utrzymanie efektów przez lata. Właśnie na tym etapie wsparcie psychologa ma szczególne znaczenie.

Farmakoterapia i leczenie operacyjne zmniejszają głód i ułatwiają jedzenie mniejszych porcji. Nie zmieniają jednak wyuczonych przez lata wzorców zachowań. Kiedy działanie leku się kończy albo po operacji stopniowo wraca apetyt, o długoterminowym wyniku w dużej mierze decydują nawyki i sposób radzenia sobie z emocjami.

Czynniki psychologiczne a ponowny przyrost masy ciała

U wielu osób jedzenie pełni funkcję regulowania emocji – pomaga obniżyć napięcie, poradzić sobie ze stresem, zmęczeniem, smutkiem czy samotnością. Badania potwierdzają znaczenie tych mechanizmów:

• przegląd systematyczny badań nad pacjentami po operacjach bariatrycznych wykazał, że u osób, którym masa ciała wraca, częściej występują jedzenie emocjonalne, napady objadania się, objawy depresji i lęku (Althumiri i wsp., 2024),
• metaanaliza wykazała, że zaburzenia odżywiania po operacji bariatrycznej ponad dwukrotnie zwiększają szansę ponownego przyrostu masy ciała (OR = 2,2) (Mauro i wsp., 2019).

Te czynniki można rozpoznać i leczyć, co bezpośrednio wpływa na trwałość efektów.

Na czym polega praca z psychologiem

• Rozpoznawanie wyzwalaczy. Pacjent uczy sięsię odróżniać głód fizjologiczny od emocjonalnego i identyfikować sytuacje, które prowadzą do jedzenia.
• Alternatywne sposoby regulacji emocji. Rozwijanie strategii radzenia sobie z napięciem, które nie opierają się na jedzeniu.
• Praca z myśleniem typu „wszystko albo nic”. Pojedyncze odstępstwo od planu nie musi prowadzić do porzucenia leczenia. Zmiana tego wzorca chroni przed błędnym kołem restrykcji i objadania się.
• Zapobieganie nawrotom. Wspólne planowanie postępowania w sytuacjach wysokiego ryzyka, takich jak święta, urlop czy okresy silnego stresu.
• Samoobserwacja. Osoby, które utrzymują utratę masy ciała przez lata, regularnie monitorują swoją wagę i nawyki oraz szybko reagują na pierwsze zmiany (Wing i Phelan, National Weight Control Registry). Psycholog pomaga budować tę umiejętność w sposób wspierający, bez nadmiernej kontroli.
• Obraz ciała i samoocena. Duża zmiana masy ciała wpływa na postrzeganie siebie i relacje z innymi. Wsparcie w tym procesie zmniejsza ryzyko powrotu do dawnych wzorców.

Skuteczność interwencji psychologicznych

Najlepiej przebadaną metodą jest terapia poznawczo-behawioralna (CBT). Metaanaliza badań z udziałem osób z otyłością i cukrzycą typu 2 wykazała umiarkowany, istotny statystycznie efekt CBT zarówno na redukcję masy ciała, jak i na jej utrzymanie po zakończeniu aktywnej fazy odchudzania (Scientific Reports, 2023). Przegląd 34 badań nad interwencjami dotyczącymi jedzenia emocjonalnego wskazał CBT jako podejście najbardziej obiecujące (Smith i wsp., 2023).

Kiedy wsparcie psychologa jest szczególnie ważne

• Najlepsze efekty daje włączenie psychologa od początku leczenia i kontynuowanie wsparcia po osiągnięciu redukcji masy ciała. Szczególnie istotne są:
• kwalifikacja i przygotowanie do operacji bariatrycznej,
• pierwszy rok po operacji,
• okres odstawiania lub zmniejszania dawki leków, gdy wraca apetyt.

Dietetyk: indywidualny plan żywienia zamiast restrykcyjnych diet

Celem leczenia żywieniowego nie jest krótkotrwała, restrykcyjna dieta, lecz sposób odżywiania, który pacjent może utrzymać przez lata. Dietetyk dostosowuje plan do stanu zdrowia, chorób towarzyszących, stosowanego leczenia i codziennego trybu życia.

Rola dietetyka jest szczególnie ważna podczas farmakoterapii. Leki z grupy GLP-1 silnie zmniejszają apetyt, co może prowadzić do zbyt niskiego spożycia białka i składników odżywczych. Przegląd badań wskazuje, że bez odpowiedniego wsparcia leczenie może wiązać się z utratą około 10% (ok. 6 kg) beztłuszczowej masy ciała, głównie mięśni – to porównywalne z ubytkiem związanym z dekadą starzenia się (Haynes i wsp.). Utrata masy mięśniowej obniża podstawową przemianę materii i ułatwia ponowny przyrost masy ciała.

Dietetyk w zespole:

• ustala indywidualne zapotrzebowanie na energię i białko, aby chronić masę mięśniową,
• zapobiega niedoborom witamin i składników mineralnych, zwłaszcza po operacjach bariatrycznych,
• pomaga łagodzić działania niepożądane leków ze strony przewodu pokarmowego, takie jak nudności czy zaparcia,
• prowadzi pacjenta przez kolejne etapy diety po leczeniu operacyjnym,
• przygotowuje do samodzielnego utrzymania zdrowych nawyków po zakończeniu aktywnego leczenia.

Fizjoterapeuta: bezpieczna aktywność i ochrona masy mięśniowej

Aktywność fizyczna jest równorzędnym elementem leczenia otyłości. Jej celem jest nie tylko zwiększenie wydatku energetycznego, ale przede wszystkim poprawa sprawności, ochrona stawów i zachowanie masy mięśniowej podczas redukcji masy ciała.

Szczególne znaczenie ma trening oporowy (siłowy). Nadzorowane programy ćwiczeń trwające ponad 10 tygodni mogą zwiększyć masę mięśniową o około 3 kg i siłę o około 25%. Autorzy przeglądu rekomendują trening oporowy jako stały element terapii
nowoczesnymi lekami przeciwotyłościowymi (Haynes i wsp.).

Korzyści z łączenia metod potwierdza randomizowane badanie opublikowane w New England Journal of Medicine. Po wstępnej redukcji masy ciała uczestnicy, którzy łączyli farmakoterapię (liraglutyd) z programem ćwiczeń, zmniejszyli zawartość tkanki
tłuszczowej około dwukrotnie bardziej niż osoby stosujące tylko lek lub tylko ćwiczenia. Wyłącznie w grupie łączonej odnotowano też poprawę kontroli glikemii, wrażliwości na insulinę i wydolności krążeniowo-oddechowej (Lundgren i wsp., NEJM 2021).

Fizjoterapeuta w zespole:

• ocenia sprawność fizyczną, postawę ciała i obciążenie stawów,
• dobiera bezpieczne formy aktywności przy dolegliwościach bólowych kręgosłupa i stawów,
• stopniowo wprowadza trening oporowy chroniący masę mięśniową,
• prowadzi przygotowanie do operacji bariatrycznej i rehabilitację po niej,
• pomaga wypracować formę ruchu możliwą do utrzymania w dłuższej perspektywie.

Korzyści z leczenia w zespole specjalistów

Wyniki badań pokazują, że każda metoda leczenia ma swoje mocne strony i ograniczenia.
Współpraca specjalistów pozwala je wzajemnie uzupełniać.

Dla pacjenta oznacza to:

• trwalsze efekty – farmakoterapia lub operacja ułatwiają redukcję masy ciała, a wsparcie psychologiczne, żywieniowe i ruchowe pomaga ją utrzymać,
• poprawę zdrowia, nie tylko masy ciała – lepszą kontrolę ciśnienia, glikemii i lipidów oraz mniejsze dolegliwości bólowe,
• zachowanie masy mięśniowej i sprawności podczas redukcji masy ciała, bezpieczeństwo – specjaliści wymieniają się informacjami i szybciej reagują na działania niepożądane czy niedobory,
• ciągłość opieki – także w okresach trudniejszych i po zakończeniu aktywnej fazy leczenia.

Podsumowanie

Choroba otyłościowa jest chorobą przewlekłą i wymaga długoterminowego leczenia. Nowoczesne leki i chirurgia bariatryczna znacząco zwiększyły skuteczność terapii, ale najtrwalsze efekty osiąga się wtedy, gdy towarzyszy im wsparcie psychologiczne,
żywieniowe i ruchowe. Jeśli zmagasz się z otyłością, porozmawiaj z lekarzem o możliwościach leczenia dopasowanych do Twojej sytuacji.

Artykuł ma charakter informacyjny i nie zastępuje porady lekarskiej. Decyzję o leczeniu farmakologicznym lub operacyjnym zawsze podejmuje lekarz.

Joanna Święch

Psycholożka, psycholożka bariatryczna oraz fizjoterapeutka. Uczy swoich pacjentów, jak leczyć „ciało z głową”.

Pracuje z pacjentami z chorobą otyłościową, onkologiczną, neurologiczną oraz innymi chorobami przewlekłymi. Pracuje również z kobietami które mają za sobą trudną sytuację ginekologiczną. Mają problemy z zajściem w ciążę lub poroniły. Obejmuje także wsparciem psychologicznym osoby z niepełnosprawnościami.  Opiekunów i rodziców osób chorych i z niepełnosprawnością.

W pracy patrzy na człowieka w sposób całościowy, biorąc pod uwagę czynnik psychologiczny i fizyczny. Wykorzystuje swoją wiedzę z zakresu fizjoterapii, psychologii, psychologii bariatrycznej i coachingu, aby zmaksymalizować osiągnięcie celów zdrowotnych osób, z którymi pracuje.

Przyjmuje pacjentów stacjonarnie w gabinecie oraz online.

www.instagram.com/lecz.cialo.z.glowa/

Źródła

• Mamcarz A i wsp. Rola lekarza POZ w opiece nad chorym na chorobę otyłościową – na podstawie zaleceń klinicznych PTLO z 2024 r. Lekarz POZ 2025;11(5):321–335 – Termedia
• Wilding JPH i wsp. Once-Weekly Semaglutide in Adults with Overweight or Obesity (STEP 1). NEJM 2021 – streszczenie
• Jastreboff AM i wsp. Tirzepatide Once Weekly for the Treatment of Obesity (SURMOUNT-1). NEJM 2022 – omówienie
• Badanie SELECT – semaglutyd a ryzyko sercowo-naczyniowe – ACC
• Syn NL i wsp. Metabolic-bariatric surgery and long-term survival. Lancet 2021 – omówienie
• Wilding JPH i wsp. Weight regain after withdrawal of semaglutide: STEP 1 extension. Diabetes Obes Metab 2022 – PMC
• Althumiri NA i wsp. Dietary Behaviors, Psychological Determinants and Lifestyle Factors Associated with Weight Regain After Bariatric Surgery. Healthcare 2024 – PMC
• Mauro MFFP i wsp. Is weight regain after bariatric surgery associated with psychiatric comorbidity? Obesity Reviews 2019 – streszczenie
• Wing RR, Phelan S. Long-term weight loss maintenance (National Weight Control Registry). Annu Rev Nutr 2001 – streszczenie
• CBT for lifestyle changes in obesity and type 2 diabetes – metaanaliza. Sci Rep 2023 – PMC Smith J i wsp. Emotional Eating Interventions for Adults Living with Overweight or Obesity – metaanaliza. IJERPH 2023 – PMC
• Haynes A i wsp. Incretin-Based Weight Loss Pharmacotherapy: Can Resistance Exercise Optimize Changes in Body Composition? – streszczenie
• Lundgren JR i wsp. Healthy Weight Loss Maintenance with Exercise, Liraglutide, or Both Combined. NEJM 2021 – PubMed